آزادی بیان و محدوده‌های آن

توضیحات: پس از انتشار ویدیوی طنر که در آن یکی از فعالان فضای مجازی با لحنی هتاکانه از فردوسی و شاهنامه سخن می‌گوید واکنش‌های زیادی برانگیخته شد که در این مطلب، از این منظر که چرا فردوسی، تبدیل به چنین موضوع حساسیت‌برانگیزی شده به موضوع پرداخته‌ام. اما این ماجزا، به یک چالش بزرگ دیگر نیز دامن زد و آن هم موضوع آزادی بیان است. بسیاری از افراد، برای آزادی بیان محدوده‌هایی قایل شدند و اظهار کردند که توهین و بی‌حرمتی به شخصیت‌ها ورای آزادی بیان است و باید با آن برخورد شود. برخی نیز معتقد بودند تمسخر و هجو نیز بخشی از آزادی بیان به شمار می‌آید و نباید با واکنش‌های قهری با آن مواحه شد.

تصمیم گرفتم در این گفتار، به موضوع آزادی بیان و محدودیت‌های آن بپردازم و از منظر کشورهایی که مبدع نظریان مربوط به حقوق فردی و آزادی بیان بوده‌اند و قواعدی که در طول زمان بر روی آن توافق کرده‌اند این موضوع را مورد تحلیل و بررسی قرار دهم. البته باید بدانیم مفهوم «آزادی بیان» همچنان در خود کشورهای غربی نیز – بخصوص با رواج و گسترش شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی – موضوعی چالش‌برانگیز است و گهگاه به واسطه رخدادهای اجتماعی، مناقشه‌هایی در میان مردم و روشنفکران درمی‌گیرد.

اما ما به عنوان کشوری در حال توسعه، و برای آماده شدن جهت گام گذاشتن به آن سوی مرزهای تمدن مدرن و زیست مسالمت‌آمیز، می‌بایست با چنین چالش‌هایی مواجه شده و درباره آن بیاموزیم و نظرات خود را در این زمینه توسعه دهیم. و این امر میسر نمی‌شود جز به مدد گفتگو، مطالعه تجربیات ممالکی که در این زمینه موفقیت‌هایی کسب کرده‌اند و البته آموختن از تاریخ. چه تاریخ خودمان و چه تاریخ دیگران!

سعی کردم با بیانی عامه‌فهم و ساده اما نه سطحی، چکیده‌ای از تاریخچه مفهوم آزادی بیان و نظریات گوناگون پیرامون آن و قوانین حقوقی کشورهای غربی درباره آن را تشریح کنم و سپس برخی از مهم‌ترین چالش‌های پیرامون آن را مورد بررسی قرار دهم.

آزادی بیان: یک تحلیل جامع از مبانی فکری تا پارادوکس‌های معاصر

۱. چکیده و مقدمه

۱.۱. چکیده اجرایی

آزادی بیان، به عنوان یکی از بنیادی‌ترین حقوق بشر، مفهومی است که در بستر تحولات تاریخی و فکری غرب تکامل یافته است. از ریشه‌های باستانی در یونان و روم که آزادی سخن را یک فضیلت سیاسی می‌دانستند تا عصر روشنگری که آن را به یک حق طبیعی فردی تبدیل کرد، این مفهوم همواره در حال تغییر بوده است. اسناد حقوقی مدرن نظیر متمم اول قانون اساسی ایالات متحده و اعلامیه حقوق بشر و شهروند فرانسه، آزادی بیان را به عنوان یک اصل خدشه‌ناپذیر تضمین کرده‌اند. با این حال، اجرای این اصل در عمل با چالش‌های حقوقی، اجتماعی و فلسفی عمیقی مواجه است.

این گزارش با بررسی تطبیقی قوانین در کشورهای کلیدی مانند ایالات متحده، فرانسه، انگلستان، دانمارک و بلژیک، نشان می‌دهد که رویکردهای متفاوتی برای مدیریت این حق وجود دارد. در حالی که ایالات متحده با تکیه بر نظریه «بازار ایده‌ها» رویکردی حداکثری دارد، بسیاری از کشورهای اروپایی با وضع قوانینی در خصوص انکار هولوکاست و گفتار نفرت‌پراکن، محدودیت‌های بیشتری را اعمال می‌کنند. این تناقض‌ها به چالش‌های مفهومی بزرگ‌تری ختم می‌شوند، از جمله «پارادوکس بردباری» کارل پوپر که اعطای آزادی به نیروهای نابردبار را به چالش می‌کشد، و معضلات ناشی از انتشار اطلاعات نادرست و دروغ‌پردازی در عصر دیجیتال. در نهایت، این تحلیل با بررسی دیدگاه‌های فلاسفه‌ای چون جان استوارت میل، آیزایا برلین و میشل فوکو، نشان می‌دهد که آزادی بیان یک حق مطلق نیست، بلکه یک حق مشروط و متوازن است که در تعامل پیچیده با قدرت، فرهنگ و مسئولیت اجتماعی تعریف می‌شود.

۱.۲. مقدمه

بیان، به عنوان ابزار اصلی انتقال اندیشه، فرهنگ و احساسات بشری، از دیرباز نقشی محوری در توسعه جوامع ایفا کرده است. حق آزادی بیان، به معنای توانایی ابراز عقاید و افکار به روش‌های گوناگون، نه تنها یک حق بنیادین بشر محسوب می‌شود، بلکه در اسناد بین‌المللی و منطقه‌ای مانند ماده ۱۹ اعلامیه جهانی حقوق بشر و ماده ۱۰ کنوانسیون حقوق بشر اروپا به رسمیت شناخته شده است. این حق در جوامع دموکراتیک به عنوان پیش‌شرط و ستون اصلی مشارکت سیاسی، کشف حقیقت و پاسخ‌گویی حکومت تلقی می‌شود. بدون آزادی در تشکیل و ابراز عقاید، امکان شکل‌گیری یک جامعه دموکراتیک وجود ندارد.

با این حال، آزادی بیان، مانند سایر حقوق فردی، مطلق نیست و در تعادل با مسئولیت اجتماعی افراد و به منظور حفظ حقوق و آزادی‌های دیگران، امنیت ملی، نظم عمومی و اخلاق عمومی، محدودیت‌هایی را می‌پذیرد. این محدودیت‌ها باید کاملاً روشن، قانونی و ضروری باشند. در عصری که فضای مجازی و رسانه‌های اجتماعی سرعت و گستره انتشار اطلاعات را به شکل بی‌سابقه‌ای افزایش داده‌اند، مرزهای آزادی بیان بیش از پیش به چالش کشیده شده است.

این گزارش در تلاش است تا با یک رویکرد چندلایه و تحلیلی، فراتر از بازگویی صرف قوانین، به چرایی، تناقضات و پیامدهای عمیق این مفهوم بپردازد. ساختار گزارش ابتدا به مبانی فکری و تاریخی این حق می‌پردازد، سپس قوانین و چالش‌های اجرایی آن را در کشورهای منتخب بررسی می‌کند، و در نهایت به تحلیل پارادوکس‌های مفهومی و دیدگاه‌های فلاسفه و متفکران معاصر در این زمینه می‌پردازد.

۲. مبانی تاریخی و فکری آزادی بیان در غرب

۲.۱. از ریشه‌های باستانی تا عصر روشنگری

تاریخچه آزادی بیان در غرب از دوران باستان آغاز می‌شود. در یونان باستان، مفهوم parrhesia (پاره‌سیا) به معنای «آزادی سخن» به عنوان یک فضیلت سیاسی و اجتماعی در میان شهروندان آتن مورد توجه بود. این مفهوم به شهروندان اجازه می‌داد که آزادانه در مجامع عمومی سخن بگویند، اما این آزادی بیشتر یک امتیاز برای شهروندان محسوب می‌شد تا یک حق جهان‌شمول. در روم باستان نیز مفهوم

libertas به معنای آزادی، در چارچوب بیان خطابه و نطق‌های سیاسی وجود داشت. با این حال، همانطور که متخصصان فن بیان در دوران باستان به آن اشاره کرده‌اند، آزادی سخن در برابر قدرتمندان خالی از خطر نبود و همواره قواعد و کدهای اجتماعی ناگفته‌ای تعیین می‌کردند که چه چیزی را می‌توان گفت و چه چیزی را نمی‌توان.

با ورود به عصر جدید و رنسانس، متفکران به تدریج آزادی را از یک فضیلت سیاسی به یک حق فردی تبدیل کردند. جان میلتون در رساله مشهور خود، Areopagitica (۱۶۴۴)، در برابر سانسور پیشینی (قبل از انتشار) پارلمان انگلستان ایستاد. او استدلال کرد که حقیقت در یک بازار آزاد ایده‌ها پیروز خواهد شد و مواجهه با افکار نادرست، نه تنها به حقیقت آسیب نمی‌زند، بلکه آن را تقویت می‌کند. این ایده، سنگ‌بنای نظریه «بازار ایده‌ها» در آینده شد. جان لاک نیز در قرن هفدهم، آزادی را به عنوان یکی از حقوق طبیعی و غیرقابل سلب بشر تعریف کرد و آن را با «قانون» پیوند داد. به باور او، آزادی رهایی از محدودیت و تجاوز دیگران است و این رهایی تنها در جایی که قانون وجود دارد می‌تواند محقق شود.

در عصر روشنگری، فلاسفه این ایده‌ها را بسط دادند. اسپینوزا انسان آزاد را کسی می‌داند که تنها به موجب عقل زندگی می‌کند. مونتسکیو، فیلسوف فرانسوی، بر جدایی گفتار از عمل تأکید کرد و نوشت که «قوانین، تنها اعمال آشکار را مجازات می‌کنند» و «کلمات، عمل آشکار را تشکیل نمی‌دهند». ایمانوئل کانت نیز با تکیه بر روح فلسفه روشنگری، بر لزوم «شهامت استفاده از خرد» توسط انسان‌ها تأکید کرد و از آزادی به عنوان یک اصل اساسی برای استقلال از هر چیز جز قانون اخلاقی دفاع کرد.

۲.۲. شکل‌گیری در قالب اسناد حقوقی مدرن

پس از انقلاب‌های سیاسی در غرب، این ایده‌های فلسفی به اسناد حقوقی مدون تبدیل شدند. در انقلاب فرانسه، ماده ۱۱ اعلامیه حقوق بشر و شهروند سال ۱۷۸۹، «آزادی ابراز عقاید و انتشار آن‌ها» را به رسمیت شناخت و آن را حقی خدشه‌ناپذیر دانست، با این شرط که «از این آزادی، در موارد تعیین‌شده توسط قانون سوءاستفاده نشود». این قانون همچنین بر نظارت پسینی، یعنی مجازات پس از انتشار و نه سانسور پیشینی، تأکید کرد.

در ایالات متحده، متمم اول قانون اساسی (۱۷۹۱) به عنوان مهم‌ترین سند حقوقی در این زمینه، آزادی بیان و مطبوعات را تضمین کرد و کنگره را از وضع قوانینی که این آزادی‌ها را محدود کنند، منع نمود. این سند، که محصول نگرانی‌های ضد فدرالیست‌ها بود، به طور گسترده‌ای به عنوان سنگ‌بنای رویکرد حداکثری به آزادی بیان شناخته می‌شود.

با این حال، اسناد بین‌المللی که پس از فجایع جنگ جهانی دوم تدوین شدند، به حق آزادی بیان ابعادی جهانی بخشیدند. ماده ۱۹ اعلامیه جهانی حقوق بشر (۱۹۴۸) که هفت سال پس از طرح «چهار آزادی» توسط فرانکلین روزولت به تصویب رسید، حق آزادی بیان را برای همه مردم جهان تضمین می‌کند.3 این ماده بر آزادی «داشتن عقاید و بیان آن‌ها بدون مزاحمت و همچنین آزادی جستجو، دریافت و انتشار اطلاعات و عقاید از طریق هر رسانه و بدون ملاحظات مرزی» تأکید دارد.

۲.۳. تحلیل تکامل فکری و حقوقی

تکامل مفهوم آزادی بیان از یک فضیلت سیاسی در یونان باستان به یک حق مطلق فردی در عصر روشنگری و سپس به یک حق مشروط و متوازن در اسناد حقوقی مدرن، نشان‌دهنده یک تنش بنیادین است. فلاسفه روشنگری بر حق فردی تأکید داشتند، اما واقعیت‌های زیست جمعی در نهایت منجر به تدوین قوانینی شد که این حق را در چارچوب‌های مشخصی محدود می‌کنند. این زنجیره استدلالی نشان می‌دهد که هرچند ایده‌هایی مانند «آزادی مطلق» جذابیت دارند، اما برای حفظ نظم، امنیت و حقوق سایر افراد در یک جامعه، قوانین حقوقی چاره‌ای جز محدود کردن این آزادی در موارد مشخص نداشته‌اند.

همچنین، تدوین اسناد مهم حقوق بشری اغلب نتیجه مستقیم فجایع تاریخی بوده است. اعلامیه جهانی حقوق بشر در سال ۱۹۴۸، دقیقاً پس از جنایات بی‌سابقه جنگ جهانی دوم شکل گرفت. این امر نشان می‌دهد که قوانین حقوق بشری، صرفاً برآمده از یک ایده فلسفی نیستند، بلکه از دل بحران‌ها و فجایع بشری برای جلوگیری از تکرار آن‌ها متولد می‌شوند. در نهایت، وجود اصطلاحات متعددی چون «آزادی بیان»، «آزادی عقیده»، «آزادی اندیشه» و «آزادی مطبوعات» در متون قانونی، نشان‌دهنده پیچیدگی و عدم وجود یک تعریف واحد و جامع است که خود زمینه را برای تفسیرهای متفاوت و چالش‌های قانونی در آینده فراهم می‌آورد.

۳. آزادی بیان در نظام‌های حقوقی معاصر: مطالعه تطبیقی

رویکردهای کشورهای مختلف به آزادی بیان به طور قابل توجهی متفاوت است و این تفاوت‌ها ریشه در فلسفه‌های حقوقی و تجربیات تاریخی هر کشور دارد. در این بخش، رویکرد چهار منطقه کلیدی مورد تحلیل قرار می‌گیرد.

۳.۱. ایالات متحده: «بازار ایده‌ها» و محدودیت‌های آن

در ایالات متحده، متمم اول قانون اساسی به عنوان سنگ‌بنای آزادی بیان شناخته می‌شود. این سند کنگره را از وضع قوانینی که «آزادی بیان» یا «آزادی مطبوعات» را محدود کنند، منع می‌کند. رویکرد حداکثری آمریکا به آزادی بیان بر نظریه «بازار ایده‌ها» استوار است، که توسط جیمز مدیسون و جولیان کلنگلی، مدیر مرکز مطالعات حقوقی دانشگاه بیرمنگام، تبیین شده است. این نظریه معتقد است که در یک فضای آزاد گفت‌وگو، حقیقت در رقابت با دروغ‌ها آشکار خواهد شد و مردم با شنیدن نظرات مختلف، خود به تشخیص حقیقت نائل می‌شوند. بر این اساس، حکومت نباید مانع از انتشار افکار «ناخوشایند» شود، بلکه باید به طرفداران حقیقت اجازه دهد تا دروغ‌ها را آشکار کنند.

با این حال، این رویکرد حداکثری نیز مطلق نیست و رویه قضایی دیوان عالی آمریکا محدودیت‌های بسیار مشخصی را برای آن قائل شده است. این محدودیت‌ها شامل مواردی مانند تحریک به عمل غیرقانونی فوری (Incitement to imminent lawless action) و «تهدید واقعی» (True Threats) می‌شود. همچنین، در خصوص گفتار نفرت‌پراکنی (Hate Speech) نیز قوانین مشخصی وجود دارد. با وجود اینکه گفتار نفرت‌پراکنی به طور کامل ممنوع نیست، اما قوانین می‌توانند مجازات جنایاتی که با انگیزه نفرت انجام شده‌اند را تشدید کنند. این رویکرد، در پرونده‌هایی مانند Wisconsin v. Mitchell، به دلیل ایجاد «آسیب اجتماعی بزرگ‌تر» از جرایم عادی، توجیه شده است.

۳.۲. فرانسه: از آزادی مطبوعات تا چالش‌های لائیسیته

فرانسه، به عنوان زادگاه انقلاب کبیر، آزادی بیان را یک ارزش محوری در هویت خود می‌داند. قانون مطبوعات سال ۱۸۸۱، حدود آزادی بیان را مشخص می‌کند و آن را حقی خدشه‌ناپذیر می‌داند، به شرطی که به آزادی‌ها و حقوق دیگران ضرر نرساند. این قانون بر نظارت «پسینی» تأکید دارد، به این معنی که انتشار مطالب آزاد است، اما پس از انتشار، مسئولیت قانونی با ناشر است.

با این حال، رویدادهایی مانند انتشار کاریکاتورهای پیامبر اسلام(ص) توسط نشریه شارلی ابدو، این اصل را به چالش کشیده است. در حالی که دولت فرانسه و رسانه‌های جریان اصلی از این اقدام به نام آزادی بیان دفاع کردند، برخی منتقدان این اقدام را نوعی اسلام‌هراسی و جریحه‌دار کردن احساسات اقلیت‌ها قلمداد کردند.

این رویداد، استانداردهای دوگانه در فرانسه را آشکار کرد. مقایسه واکنش دولت و رسانه‌ها به توهین به اسلام با واکنش شدید آن‌ها به یهودستیزی، نمونه‌ای بارز از این تناقض است. قوانین فرانسه، مانند Gayssot Act، انکار هولوکاست را جرم‌انگاری کرده‌اند و دانشمندانی مانند روژه گارودی به دلیل زیر سوال بردن هولوکاست، جریمه شده و آثارشان مورد سانسور قرار گرفت. این در حالی است که توهین به اسلام تحت عنوان آزادی بیان توجیه می‌شود. این تناقض ریشه در تفاوت‌های تاریخی و اجتماعی دارد. تاریخ تلخ یهودستیزی در فرانسه (به خصوص در دوران نازی‌ها) باعث حساسیت شدید به این موضوع شده است، در حالی که اسلام‌هراسی اغلب در قالب مسائل مرتبط با امنیت و سکولاریسم تحلیل می‌شود. این تفاوت در تحلیل، رویکرد نابرابر و متناقضی را در قبال اقلیت‌های مذهبی ایجاد کرده است. این امر نشان می‌دهد که قوانین، نه تنها بر اساس اصول نظری، بلکه به شدت تحت تأثیر فشارهای اجتماعی و تاریخی شکل می‌گیرند.

۳.۳. انگلستان: سنت کامن‌لا و قوانین جدید

سیستم حقوقی انگلستان، که بر مبنای کامن‌لا (حقوق عرفی) است، نیز محدودیت‌هایی برای آزادی بیان قائل است. قوانین افترا (Defamation) در این کشور بر معیار «ورود آسیب جدی به شهرت» افراد متمرکز است. در کنار این، دولت انگلستان در سال‌های اخیر قوانین جدیدی را برای محدود کردن حق اعتراض و تجمع وضع کرده است. قانون جدید «نظم عمومی» (Public Order Act 2023) که پس از تاج‌گذاری پادشاه جدید تصویب شد، به پلیس قدرت بیشتری برای محدود کردن تظاهرات و اعمال مجازات برای «ایجاد اخلال جدی» در زندگی عمومی داده است. منتقدان این قانون را مغایر با اصول آزادی بیان و تجمع می‌دانند و آن را با قوانین کشورهای استبدادی مقایسه کرده‌اند. این امر نشان می‌دهد که در انگلستان نیز، تعادل میان آزادی‌های فردی و حفظ نظم عمومی به شدت مورد بحث و جدل است.

۳.۴. کشورهای اسکاندیناوی و بلژیک: تنش میان آزادی و ارزش‌های اجتماعی

کشورهای اسکاندیناوی نیز با چالش‌های مشابهی مواجه بوده‌اند. دانمارک، که مدعی تضمین آزادی بیان در قانون اساسی خود است، تا سال ۲۰۱۷ قانون «کفرگویی» (blasphemy) را در قوانین کیفری خود داشت. با این حال، در پی بحث‌های عمومی، این قانون در سال ۲۰۱۷ لغو شد.35 این اقدام با انتقاداتی مواجه بود، به ویژه در پی حوادث متعدد قرآن‌سوزی که باعث خشم میلیون‌ها مسلمان در سراسر جهان شد. این فشارها تا جایی پیش رفت که دولت دانمارک در سال ۲۰۲۳ پیش‌نویس قانونی را برای جلوگیری از «توهین به ادیان» به پارلمان ارائه کرد. این چرخش نشان می‌دهد که حتی در جوامع لیبرال و سکولار، اصول نظری آزادی بیان در برابر فشارهای سیاسی، اجتماعی و مذهبی انعطاف‌پذیر هستند و می‌توانند دستخوش تغییر شوند.

در بلژیک، قوانین محدودکننده آزادی بیان به طور خاص بر اقلیت‌ها تأثیر گذاشته است. قوانین ضد نژادپرستی و انکار هولوکاست در این کشور وجود دارد. با این حال، قوانین دیگری مانند ممنوعیت استفاده از نقاب در اماکن عمومی، به عنوان نقض آزادی‌های فردی و بیان مسلمانان مورد انتقاد قرار گرفته است. این قوانین نشان می‌دهد که گفتمان‌های راست افراطی و اسلام‌هراسی در بلژیک، به محدود شدن آزادی‌های اقلیت‌ها منجر شده‌اند.

در ادامه، جدول زیر خلاصه‌ای از این مقایسه‌ها را ارائه می‌دهد:

جدول ۱: مقایسه تطبیقی قوانین و چالش‌های آزادی بیان در کشورهای مورد مطالعه

۴. تحلیل چالش‌های مفهومی و پارادوکس‌های آزادی بیان

فراتر از قوانین مدون، اجرای آزادی بیان با چالش‌های مفهومی و پارادوکس‌های عمیقی مواجه است که فلاسفه و متفکران به آن‌ها پرداخته‌اند.

۴.۱. پارادوکس بردباری

یکی از برجسته‌ترین چالش‌های مفهومی، «پارادوکس بردباری» است که توسط فیلسوف اتریشی، کارل پوپر، در کتاب جامعه باز و دشمنانش مطرح شد. این پارادوکس بیان می‌کند که اگر یک جامعه بردبار، بدون هیچ محدودیتی نسبت به همه افکار بردبار باشد، در نهایت این بردباری توسط افراد نابردبار نابود خواهد شد. پوپر به این نتیجه می‌رسد که برای حفظ یک جامعه بردبار، جامعه باید نسبت به نابردباری، نابردبار باشد. او استدلال می‌کند که باید با نابردباران، تنها تا زمانی که با استدلال منطقی برخورد می‌کنند، مدارا کرد؛ اما اگر آن‌ها به خشونت متوسل شوند، می‌توان با زور با آن‌ها مقابله کرد.

مثال برجسته این پارادوکس، جمهوری وایمار در آلمان است. قانون اساسی جمهوری وایمار (۱۹۱۹-۱۹۳۳)، آزادی بیان، آزادی مذهب و برابری در برابر قانون را تضمین می‌کرد. با این حال، حزب نازی که خود اعتقادی به آزادی بیان نداشت، از این آزادی برای تبلیغ ایدئولوژی خود استفاده کرد و با استفاده از روش‌های قانونی به قدرت رسید. پس از به قدرت رسیدن در سال ۱۹۳۳، نازی‌ها با تصویب قانون تفویض اختیارات، وضعیت اضطراری اعلام کردند، دموکراسی را از بین بردند و تمام آزادی‌های مدنی از جمله آزادی بیان را لغو و سانسور گسترده‌ای را تحمیل کردند. آن‌ها حتی جوک گفتن در مورد هیتلر را به عنوان خیانت تلقی می‌کردند.

این رویداد تاریخی، یک سؤال فلسفی و حقوقی حیاتی را مطرح می‌کند: «آیا می‌توان به حزبی که به آزادی بیان اعتقادی ندارد، اجازه فعالیت داد آن هم به دلیل آزادی بیان؟» این مثال نشان می‌دهد که یک رویکرد مطلق به آزادی بیان می‌تواند منجر به نابودی خود آزادی توسط گروه‌هایی شود که به آن اعتقادی ندارند. این امر، نظریه جان استوارت میل مبنی بر اینکه «حقیقت در یک بازار آزاد ایده‌ها پیروز خواهد شد» را در این مورد خاص به چالش می‌کشد.

۴.۲. مرز میان آزادی و اطلاعات نادرست

در عصر دیجیتال، انتشار اطلاعات نادرست (misinformation) و دروغ‌پردازی (disinformation) به یک چالش جهانی تبدیل شده است. تفاوت اصلی این دو مفهوم در «نیت» انتشار است: اطلاعات نادرست به اطلاعاتی گفته می‌شود که فرد بدون اطلاع از نادرستی آن، آن را منتشر می‌کند، در حالی که دروغ‌پردازی انتشار اطلاعات غلط به صورت عمدی و برای فریب دیگران است.

مواجهه با این پدیده، محدودیت‌های جدیدی را بر آزادی بیان تحمیل کرده است. به عنوان مثال، انتشار اطلاعات نادرست پزشکی که سلامت افراد را به خطر بیندازد، در بسیاری از نظام‌های حقوقی جرم‌انگاری شده است. در قوانین ایران، ارائه اطلاعات نادرست توسط پزشکان یک تخلف انتظامی محسوب می‌شود که می‌تواند به مسئولیت قانونی منجر شود.

در خصوص اطلاعات تاریخی و سیاسی گمراه‌کننده، قوانین مربوط به «نشر اکاذیب» یا «تبلیغات گمراه‌کننده» در ایران و سایر کشورها وجود دارد. این قوانین معمولاً بر «نیت سوء» و «قصد فریب» تأکید دارند. رویکرد لیبرال دموکراسی برای مقابله با این چالش، به جای سانسور دولتی، بر راهکارهای غیرسرکوبگرانه مانند شفاف‌سازی اطلاعات، تقویت سواد رسانه‌ای و خودتنظیمی پلتفرم‌ها تأکید دارد. با این حال، این رویکرد نیز با چالش‌هایی مانند حذف خودسرانه محتوا توسط پلتفرم‌ها و اتهام به تصمیمات سیاسی از سوی آن‌ها مواجه است.

۴.۳. توهین، افترا و هتاکی

آزادی بیان، به طور کلی، شامل حق توهین، افترا و هتاکی به دیگران نمی‌شود. این اعمال در بیشتر نظام‌های حقوقی جرم محسوب می‌شوند. در حقوق ایران، «توهین» (کاهش شأن یک فرد صرف نظر از دروغ یا راست بودن محتوا) از «افترا» (انتساب یک جرم دروغین به یک فرد) متمایز است. این جرائم در فضای مجازی نیز قابل پیگرد هستند.

در مورد توهین به شخصیت‌های زنده و مرده، رویکردهای متفاوتی وجود دارد. در ایالات متحده، توهین به شخصیت‌های مرده به طور معمول مشمول قوانین افترا نمی‌شود. این در حالی است که در مورد توهین به مقامات دولتی، قوانینی برای حفاظت از حیثیت و شأن آن‌ها وجود دارد.

در خصوص توهین به مقدسات، اختلاف‌نظرها بیشتر می‌شود. در حالی که در ایالات متحده، پیگرد قانونی به دلیل کفرگویی با متمم اول قانون اساسی تضاد دارد، در برخی کشورهای اروپایی و اسلامی، مجازات‌هایی برای آن در نظر گرفته شده است. این تفاوت نشان می‌دهد که مرز میان آزادی بیان و توهین به مقدسات، در نهایت به ارزش‌ها و سنت‌های فرهنگی و حقوقی هر جامعه بستگی دارد.

یکی از بینش‌های عمیق در این زمینه، تحلیل «گفتمان» (Discourse) از منظر میشل فوکو است. فوکو معتقد است که در هر جامعه‌ای، تولید گفتمان کنترل می‌شود تا خطرات آن خنثی شود. «گفتار ممنوع» یکی از این سیستم‌های کنترلی است که توسط قدرت اعمال می‌شود. از این منظر، قوانین توهین و افترا، ابزارهایی هستند که گفتار مخالف با گفتمان غالب را به عنوان «هتاکی» یا «جرم» برچسب‌گذاری می‌کنند و آن را سرکوب می‌کنند. این دیدگاه، نگاه حداکثری لیبرال‌ها به آزادی بیان به عنوان یک حق مطلق را به چالش می‌کشد و نشان می‌دهد که آزادی بیان تنها در چارچوبی مجاز است که توسط قدرت تعریف شده است.

۵. دیدگاه‌های متفکران معاصر و جمع‌بندی

۵.۱. تحلیل دیدگاه‌های برجسته

نظریات فلاسفه و متفکران معاصر به درک عمیق‌تر از پیچیدگی‌های آزادی بیان کمک می‌کنند.

• جان استوارت میل و «اصل ضرر»: جان استوارت میل در کتاب مشهور خود، در باب آزادی، «اصل ضرر» (Harm Principle) را مطرح کرد. بر اساس این اصل، دولت تنها زمانی حق محدود کردن آزادی بیان را دارد که آن بیان باعث «ضرر جدی» به دیگران شود. میل سه استدلال مشهور برای دفاع از آزادی بیان حداکثری ارائه می‌کند: اول، نظر خاموش‌شده ممکن است درست باشد؛ دوم، حتی اگر نادرست باشد، مواجهه با آن به تقویت حقیقت کمک می‌کند؛ و سوم، یک نظر ممکن است حاوی بخشی از حقیقت باشد و مواجهه با آن به کشف حقیقت کامل منجر شود.
• آیزایا برلین و دو مفهوم آزادی: آیزایا برلین، فیلسوف برجسته لیبرال، دو مفهوم «آزادی منفی» و «آزادی مثبت» را تشریح کرد. «آزادی منفی» به معنای آزادی از مداخله دیگران (به ویژه دولت) است، که شامل آزادی بیان نیز می‌شود. در مقابل، «آزادی مثبت» به توانایی فرد برای خودشکوفایی و دستیابی به اهدافش اشاره دارد. دیدگاه برلین بر این نکته تأکید دارد که آزادی بیان حداکثری، در چارچوب آزادی منفی می‌گنجد و نباید با دخالت‌های دولت به بهانه «خودشکوفایی» محدود شود.
• نوام چامسکی و آزادی برای «بیگانه»: نوام چامسکی، زبان‌شناس و منتقد سیاسی، در خصوص آزادی بیان دیدگاهی صریح دارد: «اگر به آزادی بیان برای کسانی که از آن‌ها بیزاریم اعتقاد نداشته باشیم، به هیچ وجه به آن اعتقاد نداریم». این دیدگاه، به طور مستقیم در مقابل پارادوکس پوپر قرار می‌گیرد و بر لزوم اعطای آزادی بیان حتی به افکاری که آن‌ها را مذموم می‌شماریم تأکید می‌کند.
• رویکرد جامعه‌شناختی (هابرماس و ملکوونیان): برخلاف رویکردهای فردمحور، برخی جامعه‌شناسان مانند هری ملکوونیان با الهام از نظریات یورگن هابرماس، آزادی بیان را یک «حق اجتماعی» می‌دانند و آن را برای سلامت جامعه، به ویژه برای ایجاد اجماع در جوامع پیچیده و چندلایه، ضروری می‌شمارند. آن‌ها معتقدند که بدون آزادی بیان گسترده، یک جامعه مدرن نمی‌تواند به طور مؤثر عمل کند. این نظریه، آزادی بیان را نه یک امتیاز فردی، بلکه یک ضرورت اجتماعی تلقی می‌کند.

۵.۲. جداول تحلیلی

جدول ۲: تمایز میان اطلاعات نادرست، دروغ‌پردازی و گفتار نفرت‌پراکنی

۵.۳. یافته‌ها و نتیجه‌گیری نهایی

تحلیل جامع آزادی بیان نشان می‌دهد که این مفهوم نه یک حق مطلق، بلکه یک حق مشروط و متوازن است. حتی در نظام‌های حقوقی لیبرال، این حق با مسئولیت‌های اجتماعی و محدودیت‌های قانونی همراه است.2 مهم‌ترین یافته‌های این پژوهش عبارتند از:

• پارادوکس‌ها، بخشی جدایی‌ناپذیر از این مفهوم هستند: از پارادوکس بردباری پوپر که اعطای آزادی به نیروهای نابردبار را به چالش می‌کشد تا استانداردهای دوگانه در برخورد با توهین، آزادی بیان در عمل همواره در حال آزمون و خطا است. مثال جمهوری وایمار نشان می‌دهد که یک رویکرد مطلق به آزادی بیان می‌تواند زمینه را برای نابودی خود آن فراهم کند.
• آزادی بیان در عصر دیجیتال نیازمند بازتعریف است: ظهور اطلاعات گمراه‌کننده و گفتار نفرت‌پراکنی در بستر شبکه‌های اجتماعی نشان می‌دهد که چارچوب‌های سنتی مبتنی بر «افترا» و «تحریک به خشونت» برای مقابله با چالش‌های جدید کافی نیستند. بحث بر سر نقش دولت و پلتفرم‌های خصوصی در مدیریت محتوا به یکی از مهم‌ترین مباحث حقوقی و اجتماعی زمانه تبدیل شده است.
• پاسخ نهایی به پرسش‌های مطرح‌شده:

• در مورد فعالیت احزاب نابردبار: پاسخ به این پرسش در دو دسته قرار می‌گیرد. رویکرد مطلق‌گرا (مانند نظریه بازار ایده‌ها) به این احزاب اجازه فعالیت می‌دهد، با این باور که گفتمان آن‌ها در نهایت شکست خواهد خورد. اما رویکرد پوپر معتقد است که یک جامعه برای بقای خود حق دارد و باید در برابر چنین گروه‌هایی نابردبار باشد.
• در مورد اطلاعات گمراه‌کننده: برخورد با انتشار اطلاعات نادرست، به ویژه در زمینه‌های حساس مانند بهداشت و امنیت، امکان‌پذیر است، به شرطی که این برخورد بر نیت مخرب و ضرر مادی یا معنوی تمرکز داشته باشد، نه صرفاً بر نادرستی محتوا. در این زمینه، جرم‌انگاری «نشر اکاذیب» و «تبلیغات گمراه‌کننده» راه‌حل‌های قانونی را فراهم می‌کند.
• در مورد توهین و هتاکی: حدود توهین و افترا در نظام‌های حقوقی معاصر مشخص است و معمولاً با حیثیت و شأن حقیقی یا حقوقی افراد مرتبط است. توهین به شخصیت‌های مرده یا مقامات دولتی نیز در برخی نظام‌های حقوقی قابل پیگرد است.

در نهایت، بحث پیرامون آزادی بیان باید به جای رویکرد ایده‌آل‌گرایانه، بر مبنای تحلیل واقع‌گرایانه از تعامل پیچیده قدرت، فرهنگ و قانون در جوامع مختلف صورت گیرد. آزادی بیان در عمل، یک فرآیند پویا و در حال تکامل است که همواره در حال بازتعریف مرزهای خود در پاسخ به چالش‌های جدید است.

ادراکات شخصی و نتیجه‌گیری در باب چالش‌ها

اما نگارنده در ارتباط با برخی از چالش‌های موجود پیرامون محدوده‌های آزادی بیان، ملاحظاتی دارم.

درباره پارادوکس بردباری و تجربه تلخ آلمان در دوره جمهوری وایمار، یک راه حل مشخص وجود دارد. و آن هم یک راهکار میانه در بین دو دیدگاه مشهور (جان استوارت میلر و کارل پوپر) در این زمینه است که یکی حداکثری و دیگری محدودتر است. پوپر معتقد است در برابر افراد نابردبار باید نابردبار بود. یعنی افرادی که به آزادی بیان معتقد نیستند نباید دارای آزادی بیان باشند. جان استوارت میل معتقد است همگان باید آزاد باشند نظر خود را مطرح کنند و این مردم هستند که نظر صائب‌تر را می‌پذیرند. قدرت‌گیری هیتلر و نازی‌ها نشان داد، مردم همیشه به سمت دیدگاه مترقی‌تر حرکت نمی‌کنند. راه حل این است که همگان آزاد باشند ابزار عقیده کنند. اما برای فعالیت سیاسی و تاسیس حزب و مشارکت در قدرت سیاسی، باید قواعدی وجود داشته باشد که یکی از آنها معتقد بودن به آزادی بیان همگانی است.

وقتی یک طیف یا گروه سیاسی، در رسانه‌ها و تبلیغات و نظرات عمومی‌اش، برعلیه آزادی بیان موضع‌گیری کرده باشد، نباید امکان مشارکت سیاسی و تاسیس حزب داشته باشد. آن چیزی که از طریق لائیسیته/سکولاریزم در نظام سیاسی فرانسه و غرب راه یافت، یعنی جدایی دین از سیاست، یک راهکار امتحان شده در این زمینه است. یعنی آزادی بیان ادیان مختلف و امکان تبلیغ برای آنها آزاد است اما ادیان حق دخالت یا مشارکت در سیاست را ندارند.

اساس ادیان نیز مانند ایدئولوژی ناسیونالیزم افزاطی که نازی‌ها سردمدار آن بودند، مبتنی بر حقیقت مطلق است نه نسبی‌گرایی. آنها دیدگاه خود را عین حقیقت و سایرین را باطل می‌انگارند که باید هدایت‌شان کرد و به مسیر درست بازگرداند. مبنای این اندیشه، مخالفت با آزادی عقیده و بیان است و بنابراین نباید حق مشارکت سیاسی داشته باشد.

درباره توهین، تمسخر و فحاشی نیز، باید این حق به رسمیت شناخته شود. ترسیم کاریکاتور از مقدسات، ساختن محتوا بر علیه شخصیت‌های تاریخی که ممکن است از نظر برخی افراد دارای تقدس باشند باید در دایره شمول آزادی بیان باشد. همچنان که مخالفان چنین محتواهایی می‌توانند با استفاده از تمام ابزارهای تولید فکر و محتوا، نقد خود بر آنها را ابراز کنند. نقادی به هر شیوه‌ای باید آزاد باشد و نباید جرم‌انگاری شود.

برخلاف این تصور عامیانه، هر عقیده‌ای محترم نیست و هر فردی می‌تواند عقیده دیگری را نامحترم و بی‌ارزش بداند. هر فردی می‌تواند عقاید و باورهای خود را مقدس بداند و فرد دیگر نیز مختار است عقاید او را فاقد ارزش و نامخترم بشمارد. هیچ کدام از این افراد حق حذف فیزیکی یا خاموش کردن دهان دیگری را نباید داشته باشد.

درباره اطلاعات گمراه‌کننده نیز بهترین راهکار، روش‌های برخورد خردمندانه و عقلانی است. اگر تولید محتوای شامل اطلاعات گمراه‌کننده، عامدانه و به قصد فریب، اخاذی و سوءاستفاده از افراد باشد به شرط اثبات می‌بایست جرم شناخته شود. اما به بهانه نشر اکاذیب نمی‌توان هر محتوایی را که از جانب اشخاص یا گروه‌های صاحب قدرت خطرناک شناخته می‌شود، مورد پیگرد قرار داد. بدیهی است در صورت وجود دادگاه‌های صالح و هیآت منصفه، می‌توان این مناقشات را مورد دادرسی عادلانه قرار داد.

منابع :

1. آزادی بیان-آزادی در اسلام – پرسمان دانشگاهیان, August 27, 2025, https://www.porseman.com/article/%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%8A-%D8%A8%D9%8A%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%8A-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85/146044
2. محدودیت‌های آزادی بیان؛ موجهات و مستندات – فقه و مبانی حقوق اسلامی, August 27, 2025, https://jjfil.ut.ac.ir/article_85315.html
3. آزادی بیان چیست؟ مصادیق و محدودیت‌های آن – چطور, August 27, 2025, https://www.chetor.com/271155-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86/
4. تاریخچه آزادی – روانشناسی هاشملو, August 27, 2025, https://jafarhashemlou.blogfa.com/post/1678
5. آزادی بیان در قانون اساسی ایران – ⚖️ پلتفرم حقوقی ترازو, August 27, 2025, https://etarazoo.com/freedom-of-speech-in-iran/
6. آزادی رسانه در وضعیت اضطراری در کنوانسیون حقوق بشر آمریکا – دانشگاه آزاد, August 27, 2025, https://journals.iau.ir/article_674727_5b4c64afce0bad72e9dfac72509b0051.pdf
7. دیدگاه لیبرال دموکراسی درباره ی محدودیت آزادی بیان و مبارزه با اخبار …, August 27, 2025, https://civilica.com/note/11490/
8. The Decline of Freedom of Expression and Social Vulnerability in Western democracy – PMC – PubMed Central, August 27, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10008147/
9. Introduction – The Rhetoric of Free Speech in Late Antiquity and the Early Middle Ages, August 27, 2025, https://www.cambridge.org/core/books/rhetoric-of-free-speech-in-late-antiquity-and-the-early-middle-ages/introduction/74294CF239BC6BFC37B0F7D19E97A340
10. en.wikipedia.org, August 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Freedom_of_speech#:~:text=It%20is%20thought%20that%20the,in%20the%20Protestation%20of%201621.
11. The Classic Arguments for Free Speech 1644-1927 – Scholarship Archive, August 27, 2025, https://scholarship.law.columbia.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=5260&context=faculty_scholarship
12. History of Free Speech | The Foundation for Individual Rights and Expression, August 27, 2025, https://www.thefire.org/history-free-speech
13. نظریه های فلسفی در باب آزادی و انواع آزادی – روانشناسی هاشملو, August 27, 2025, https://jafarhashemlou.blogfa.com/post/1679
14. The Origination and Early Development of Free Speech in the United States: A Brief Overview – The Florida Bar, August 27, 2025, https://www.floridabar.org/the-florida-bar-journal/the-origination-and-early-development-of-free-speech-in-the-united-states-a-brief-overview/
15. کارل پوپر – ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد, August 27, 2025, https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%84_%D9%BE%D9%88%D9%BE%D8%B1
16. آزادی در غرب – صعود | روایت پیشرفت ایرانیان, accessed August 27, 2025, https://iranianrise.com/freedom-in-the-west/
17. آزادی بیان – ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد, August 27, 2025, https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86
18. متمم اول قانون اساسی ایالات متحده آمریکا – آبادیس بپرس, August 27, 2025, https://abadis.ir/bepors/question/8284/
19. First Amendment to the United States Constitution Constitutional amendment, August 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/First_Amendment_to_the_United_States_Constitution
20. Freedom of speech in the United States – Wikipedia, August 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Freedom_of_speech_in_the_United_States
21. Freedom of Speech – Stanford Encyclopedia of Philosophy, August 27, 2025, https://plato.stanford.edu/entries/freedom-speech/
22. Frequently Asked Questions – Free Speech – Iowa State University, August 27, 2025, https://freespeech.iastate.edu/faq
23. چگونه در امریکا از آزادی بیان حمایت می شود؟ – رادیو آزادی, August 27, 2025, https://da.azadiradio.com/a/24709011.html
24. Notable First Amendment Court Cases | ALA – American Library Association, August 27, 2025, https://www.ala.org/advocacy/intfreedom/censorship/courtcases
25. Application of Defamation Cases to Group Libel, Hate Speech | U.S. …, August 27, 2025, https://www.law.cornell.edu/constitution-conan/amendment-1/application-of-defamation-cases-to-group-libel-hate-speech
26. جرم نفرت‌محور – ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد, August 27, 2025, https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%B1%D9%85_%D9%86%D9%81%D8%B1%D8%AA%E2%80%8C%D9%85%D8%AD%D9%88%D8%B1
27. استانداردهای دوگانه آزادی بیان در فرانسه – جامعه و فرهنگ, August 27, 2025, https://farhangemelal.icro.ir/news/22337/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%DA%AF%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87
28. فرانسه کشور آزادی بیان است! – الف, August 27, 2025, https://www.alef.ir/news/3990612103.html
29. Hate speech laws in France – Wikipedia, August 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Hate_speech_laws_in_France
30. منابع و ماهیت قانون اساسی انگلستان, August 27, 2025, https://www.asasimag.ir/jufile?ar_sfile=957969
31. مسؤولیت مدنی ناشی از افترا در نظام حقوقی کامن ال با رویکرد تطبیقی در حقوق ایران, August 27, 2025, https://clr.modares.ac.ir/article-20-22445-fa.pdf
32. قانون جدید دولت انگلیس ضد آزادی بیان – باشگاه خبرنگاران جوان, August 27, 2025, https://www.yjc.ir/fa/news/8430759/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%A7%D9%86%DA%AF%D9%84%DB%8C%D8%B3-%D8%B6%D8%AF-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86
33. Public Order Act: New Protest Offences & ‘Serious Disruption’ – Liberty, August 27, 2025, https://www.libertyhumanrights.org.uk/advice_information/public-order-act-new-protest-offences/
34. Public Order Bill – JUSTICE, August 27, 2025, https://justice.org.uk/public-order-bill/
35. آزادی بیان در دانمارک؛ اصلی زیر فشار ژست‌های بی‎پایه – خبرگزاری میزان, August 27, 2025, https://www.mizanonline.ir/fa/news/4725796/%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9-%D8%A7%D8%B5%D9%84%DB%8C-%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D9%81%D8%B4%D8%A7%D8%B1-%DA%98%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%E2%80%8E%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D9%87
36. Blasphemy law – Wikipedia, August 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Blasphemy_law
37. پارلمان عرب از تصميم دانمارک در خصوص ارائه قانون ممنوعیت توهین به ادیان استقبال کرد, August 27, 2025, https://www.spa.gov.sa/fa/8bf5441ce9x
38. The Return of Blasphemy and Sacrilege Laws in the Most Unlikely Places – Cato Institute, August 27, 2025, https://www.cato.org/blog/return-blasphemy-sacrilege-laws-most-unlikely-places
39. Hate speech laws by country – Wikipedia, August 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Hate_speech_laws_by_country
40. Belgian Anti-Racism Law – Wikipedia, August 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Belgian_Anti-Racism_Law
41. قانوني شدن نقض آزادي هاي عمومي و فردي در بلژيک – شبکه العالم, August 27, 2025, https://fa.alalam.ir/news/53618/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%D9%8A-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D9%86%D9%82%D8%B6-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%8A-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%D9%8A-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%8A-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D9%84%DA%98%D9%8A%DA%A9
42. جناح راست افراطی در بلژیک اوج گرفت/ اسلام‌هراسی و محدودیت آزادی بیان مسلمانان تشدید شد, August 27, 2025, https://www.jamaran.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%B4%D8%B1-59/1554505-%D8%AC%D9%86%D8%A7%D8%AD-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%A7%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%B7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D9%84%DA%98%DB%8C%DA%A9-%D8%A7%D9%88%D8%AC-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D8%AF%D9%88%D8%AF%DB%8C%D8%AA-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B4%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%B4%D8%AF
43. پارادوکس بردباری – ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد, August 27, 2025, https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D9%88%DA%A9%D8%B3_%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C
44. دمکراتی زندگی دمکراسی برای من. حقوق اساسی در آلمان – Hamburg.de, August 27, 2025, https://www.hamburg.de/resource/blob/146252/f52e889e3d1a0f9b38ec96893ea779f7/demokratie-fuer-mich-farsi-data.pdf
45. تبلیغات و سانسور نازی‌ها | دایرة المعارف هولوكاست, August 27, 2025, https://encyclopedia.ushmm.org/content/fa/article/nazi-propaganda-and-censorship
46. جمهوری وایمار – ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد, August 27, 2025, https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D9%88%D8%A7%DB%8C%D9%85%D8%A7%D8%B1
47. تأملی بر آزادی بیان و مقابله با اخبار جعلی در پرتو سیاستگذاری سازمان ملل متحد و اتحادیه اروپا, August 27, 2025, https://journals.ut.ac.ir/article_93609.html?lang=en
48. مقابله با اطلاعات نادرست: راهکارها و چالش‌ها – باشگاه اعصاب و روان هیربد …, August 27, 2025, https://hirbodbavar.com/blog/combating-misinformation-strategies/
49. مقابله با اطلاعات نادرست؛ نحوه شناسایی و مبارزه با اخبار جعلی | SBS Persian, August 27, 2025, https://www.sbs.com.au/language/persian/fa/podcast-episode/tackling-misinformation-how-to-identify-and-combat-false-news/npnuh9rpf
50. جرایم پزشکی؛ انواع، حکم و محاسبه دیه تقصیر پزشکی – بیمه دات کام, accessed August 27, 2025, https://bimeh.com/mag/medical-crimes/
51. انواع تخلفات انتظامی پزشکان + جرم های پزشکی + نمونه فرم – گروه وکلای کیفری ژیوار, August 27, 2025, https://www.jivarlaw.com/%D8%AA%D8%AE%D9%84%D9%81%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%BE%D8%B2%D8%B4%DA%A9%D8%A7%D9%86/
52. تحلیل حقوقی تبلیغات گمراه کننده در بازار اوراق بهادار با تبیین مقررات حاکم بر تبلیغات شرکت های کارگزاری – دین و ارتباطات, August 27, 2025, https://rc.isu.ac.ir/article_77300.html
53. آزادی بیان در ایران از دید قانون: حقوق، محدودیت‌ها و راهنمای عمل – وکیل قاضی مردم, August 27, 2025, https://vakilghazimardom.ir/freedom-of-speech-in-iran-from-a-legal-perspective/
54. توهین و افترا – نیک اندیشان داته, August 27, 2025, https://datehlaw.ir/%D8%AA%D9%88%D9%87%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%B1%D8%A7
55. توهین در فضای مجازی | مجازات فحاشی و اهانت در فضای مجازی – داداپ, August 27, 2025, https://www.daadapp.ir/article/49/%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%AC%D8%B1%D9%85-%D8%AA%D9%88%D9%87%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%DB%8C
56. سلب جنبۀ عمومی از جرم توهین به مقامات در قانون کاهش مجازات حبس تعزیری, August 27, 2025, https://www.jlj.ir/article_253181.html
57. مجازات«توهین به مسئولان نظام»چیست؟ – دنیای اقتصاد, August 27, 2025, https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-62/3224001-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D9%88%D9%87%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA
58. قانون کفرگویی – ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد, August 27, 2025, https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%DA%A9%D9%81%D8%B1%DA%AF%D9%88%DB%8C%DB%8C
59. توهین به مقدسات – ویکی شیعه, August 27, 2025, https://fa.wikishia.net/view/%D8%AA%D9%88%D9%87%DB%8C%D9%86_%D8%A8%D9%87_%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3%D8%A7%D8%AA
60. Foucauldian discourse analysis – Wikipedia, August 27, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Foucauldian_discourse_analysis
61. Foucault’s Discourse and Power: Implications for Instructionist Classroom Management – Scientific Research Publishing, accessed August 27, 2025, https://www.scirp.org/pdf/OJPP_2013020811451567.pdf
62. مقاله تحلیل دیدگاه های جان اسوارت میل درباره آزادی ها – سیویلیکا, August 27, 2025, https://civilica.com/doc/1548919/
63. نقد کتاب «درباره آزادی» جان استوارت میل؛ رساله‌ی وارستگی, accessed August 27, 2025, https://www.digikala.com/mag/on-liberty-book-review/
64. John Stuart Mill’s enduring arguments for free speech, August 27, 2025, https://www.thefire.org/research-learn/john-stuart-mills-enduring-arguments-free-speech
65. دو مفهوم از آزادی -آیزایا برلین ۱۹۵۸, accessed August 27, 2025, https://azadivaedalat.com/2018/09/21/%D8%AF%D9%88-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D9%84%DB%8C%D9%86-%DB%B1%DB%B9%DB%B5%DB%B8/
66. بررسی انتقادی مفهوم آزادی از نظر آیزایا برلین – چیستی ها، پلی از …, August 27, 2025, https://chistiha.com/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D8%B2%D8%A7%DB%8C/
67. Quote by Noam Chomsky: “Goebbels was in favor of free speech for views …” – Goodreads, August 27, 2025, https://www.goodreads.com/quotes/688824-goebbels-was-in-favor-of-free-speech-for-views-he
68. Quote by Noam Chomsky: “If we don’t believe in freedom of expression fo…” – Goodreads, August 27, 2025, https://www.goodreads.com/quotes/24634-if-we-don-t-believe-in-freedom-of-expression-for-people
69. Freedom of Speech and Society: A Social Approach to Freedom of Expression By Harry Melkonian – Cambria Press, August 27, 2025, https://www.cambriapress.com/pub.cfm?bid=523
70. Freedom of speech | FIRM-IFDH – Institut fédéral des droits humains, August 27, 2025, https://institutfederaldroitshumains.be/en/uw-rechten/themes/freedom-of-speech