این گروه خشن! خشمِ فروخورده، چگونه منجر به برآمدن گروه افراطی موسوم به سلطنت‌طلبان شد!؟

به جز مساله نادیده گرفتن توده مردم از جانب روشنفکران، موضوع مهم دیگری هم وجود داشت: تمایز شدید میان خط فکری این دسته از روشنفکران با مردم طبقه متوسط (اگر نگوییم عقب ماندن از روند رشد فکری جامعه). یک مثال روشن بزنم. در جریان جنبش سبز و حوادث ۸۸، مردم از هر مناسبت مذهبی و غیرمذهبی در جهت اعتراض استفاده می‌کردند. معترضان از تجمعات روز عاشورا و حتی ۲۲ بهمن، که گردهمایی‌های قانونی، مقبول و حکومتی بود برای رساندن صدای‌شان بهره می‌بردند. یکی از وقایع جالب در این روزها، تمایز شعارهایی بود که میان جمعیت و تریبون‌ها وجود داشت. تا پیش از این مردم، شعارهایی که از تریبون‌ها و از طریق بلندگوها اعلام می‌شد را تکرار می‌کردند. اما این بار، وقتی صدای داخل تریبون می‌گفت: مرگ بر آمریکا و اسراییل، مردم می‌گفتند مرگ بر چین و روسیه. حالا تصویر کنید مردمی که از سال ۸۸، خشم‌شان را از چین و روسیه به عنوان حامیان خستگی‌ناپذیر استبداد حاکم فریاد می‌زدند با روشنفکرانی مواجه شوند که هنوز در افکار و امیال ضدامپریالیستی خود سیر می‌کنند و به روسیه و چین گرایش دارند تا همچنان ضدیت خود با غرب و آمریکا را حفظ کنند.

حتی در دوران میان دو جنگ، که اوج دوران محبوبیت و جذابیت ایده کمونیسم و شوروی در جهان و به تبع آن ایران بود، عده هر چند قلیلی از روشنفکران و فعالان سیاسی، از سرسپردگی احزابی مثل حزب توده به شوروی انتقاد می‌کردند. حالا پس از گذشت دهه‌ها از آن دوران و برملا شدن جنایات حزب کمونیست در شوروی، چه در زمان استالین و چه پس از آن، وقتی مردم با روشنفکرانی مواجه می‌شدند که نه تنها آن سابقه تاریک را مورد انتقاد قرار نمی‌دادند که حتی از آن دفاع می‌کردند و سعی در توجیه اشتباهات احزاب چپ در جریان انقلاب، مقابله با شاه و پس از انقلاب داشتند، چقدر خشم‌شان تحریک می‌شد. بدون شک، چپ‌گرایان باید بدانند که در این زمان، دشمنی با آمریکا و حمایت از جبهه شرق برای مردم نه تنها جذاب نیست که دافعه زیادی دارد و خشم مردم را تحریک می‌کند.

شعار «نه شرقی، نه غربی» هم از طرف افراد معتدل هر گروه، به ایده تعامل با شرق و غرب تغییر یافته و دیگر ایده دشمنی کور با سیستم‌های سیاسی جای خود را به دیپلماسی داده است. روشنفکری که به این نتایج نرسیده باشد از قافله سیر اجتماعی در ایران عقب مانده است و هرگز نخواهد توانست دل مردم را به دست آورد.

آن گروه بی‌صدا، طرد شده که از دو جانب مورد هجوم قرار گرفته بود، اکنون به مدد شبکه‌های اجتماعی صدایی یافته و می‌تواند قدرت‌نمایی کند. و البته این تنها جایی است که امکان بروز و ظهور دارد و در صحنه واقعیت اجتماعی همچنان مورد سرکوب است چرا که آن نظام سرکوب‌گر همچنان در قدرت است. بنابراین صدای این گروه، و برندشان، یک خشم مهارنشدنی است. باز هم باید اعتراف کرد، جمهوری اسلامی در این زمینه هم موفق بوده است. سلب اعتماد عمومی، در ذیل دیکتاتوری دروغ و حکومت فریب، فقط برعلیه حکومت کار نمی‌کند که علیه خود مردم نیز ضامنش رها می‌شود. یکی از ترفندهای مهم حکومت، تولید اپوزسیون درونی بود که سال‌ها در قالب اصلاح‌طلبان نقش منتقد و مخالف ایدئولوژی حاکم را ایفا کردند و مثل باقی منتقدان هزینه دادند. در اعتراضات پس از ۹۶، همان کسانی که زندان و شکنجه را از جانب حکومت متحمل شده بودند، در نزاع میان مردم و حکومت، در بهترین حالت بی‌طرفی اتخاذ کردند.

افرادی که دچار سندروم استکهلم شدند به کنار؛ بسیاری از آنها در حمایت از روحانی و گروه ظریف، راه افراط در پیش گرفتند و نقش لژیونرهای پروپاگاندا را ایفا کردند. افراد شناخته شده‌ای که از زندان رژیم رها شده و در تبعید اجباری به غرب پناهنده شدند، ناگهان پرده برانداخته‌اند و از مخالف رادیکال، به منتقد معتدل بدل شدند. در اینجا چند المان اساسی حایز اهمیت است.

مجموعه این عوامل، موجبات شکل‌گیری یک گروه افراطی، خشن و سرخورده را فراهم آورد که دور یک نام قابل اعتماد گرد آمده و تمام افراد و گروه‌های دیگر را مورد هجمه قرار می‌دهند. آنها زخم‌خورده‌ی اعتماد، آسیب دیده از نیرنگ و طرد و تحقیر و شنیده نشدن‌اند. آنها آدم‌های عادی، همان اکانت‌های ناشناسی هستند که افراد شناخته‌شده صدای آنها را نشنیده و با انگ روبات و اکانت فیک حتی هویت و موجودیت انسانی را از آنها سلب کرده بودند. حالا آنها به مدد اتحاد و همصدایی، در پی انتقام‌گیری‌اند. همان طور که انکار شده بودند انکار می‌کنند. همان طور که صدای‌شان شنیده نشد، به جای اینکه بشنوند فحاشی می‌کنند. آنها لبریز از خشم و کینه هستند. و حکومت بیشترین بهره را از آنها می‌برد. آنها کسانی هستند که دو بار قربانی شده‌اند و حالا برای باز سوم حکومت آنها را قربانی می‌کند. اما این بار به شکلی کاملا متفاوت. به جای سرکوب، سایبری‌های خود را به همراهی آنها می‌فرستد، به خشم‌شان دنده می‌دهد، عقده‌ها و کینه‌های‌شان را پروار می‌کند و آنها را به سمت و سوی هدف خود می‌کشاند: تخریب تمام چهره‌های منتقد نظام.

تصور حکومت این بوده که رضا پهلوی، بی‌خطرترین چهره اپوزسیون است که دهه‌ها فقط حرف زده و این پتانسیل را دارد که دهه‌های دیگر نیز همچنان سخن‌سرایی کند و از کاریزما، قوت عمل و هوش سیاسی بی‌بهره است. بنابراین حمایت از هواداران او و کشاندن‌شان به ورطه افراط از دو طرف سودمند است. هم موجب می‌شود کسی در میان اپوزسیون بولد شود که کمترین اقدام عملی از او ساخته است و در مقابل، تمام چهره‌ها و گروه‌های دیگر را زمین بزند و از سوی دیگر به واسطه هواداران افراطی‌اش، محبوبیت برند پهلوی در میان مردم هم کاسته خواهد شد.

تا زمانی که این فهم از دو جانب حاصل نشود که هواداران پهلوی، از آتش خشم‌شان بکاهند تا بتوانند به چشم و ذهن‌شان امکان بیشتری در سنجش میدان بدهند و به دموکراسی خردگرا روی بیاورند و سخن گروه‌های دیگر را بشنوند و روی اشتراکات حداقلی با دیگران همگرایی ایجاد کنند و از سوی دیگر، گروه‌های دیگر از عقده پهلوی دست بردارند، خودمحوری و ایدئولوژی گرایی را به طور موقت هم که شده کنار بگذارند و تن به دموکراسی بدهند تا اتحاد هم در میان نخبه‌گان و اپوزسیون و هم میان مردم – به واسطه ایجاد امید، چشم‌انداز روشن و همگرایی – برقرار شود، اتفاق روشنی نخواهد افتاد.